HET DERDE RIJK – de geschiedenis van het nationaalsocialisme

Maar waar Mussolini de oorlog kan gebruiken als een springplank, blijft hij Hitler achtervolgen als een trauma. Mussolini improviseert verder en baant zich een weg naar boven met allianties en tactische compromissen; hij is bereid te schikken waar het hem uitkomt. Hitler kan dat niet, of wil dat niet, en radicaliseert in plaats daarvan steeds verder, tot hij radicaler is dan alle anderen om hem heen — in de latere, goebbelsiaanse zin van het totale handelen, waarin elke halve maatregel verraad is. Uit deze twee verschillende oorlogservaringen ontstaan zo twee ideologieën die nauw verwant zijn zonder identiek te zijn. Beide gewelddadig, beide autoritair, maar geboren uit verschillende zielenwonden. Houd dat onderscheid vast, want het zal ons tot het einde van deze aflevering vergezellen.

Als het belangrijkste verschil tussen deze zusterideologieën wordt steeds opnieuw hun verhouding tot het antisemitisme genoemd. De nazi's waren racisten en initieerden de massamoord op de Joden; Mussolini en Franco zouden geen racisten zijn geweest, of zij zouden hun racisme in ieder geval niet gewelddadig hebben uitgevoerd. In deze uitspraak schuilt weliswaar een kern van waarheid, maar te beweren dat het Italiaanse fascisme onschuldig was en dat Mussolini slechts een komische figuur was die naar macht streefde, is eveneens onjuist. Die voorstelling werd door veel Italianen graag gebruikt om zich van de Duitsers te distantiëren en na de Tweede Wereldoorlog niet als schuldige te worden beschouwd.Ook Mussolini deed duidelijke uitspraken over racisme die bijna als een kopie kunnen gelden van de uitspraken van Hitler en zijn volgelingen. Alleen sprak Mussolini over de erfenis van het Romeinse Rijk, dat cultureel en in elk ander opzicht superieur zou zijn. Volgens hem was de Italiaan waardevoller dan de Slaviër. Zijn beroemde uitspraak luidde dat hij zonder met zijn ogen te knipperen 500.000 Slaven zou opofferen voor het geluk van een handvol Italianen; de Slaven waren, zoals hun naam al zegt, slaven, en het was een brutaliteit dat zij zoveel land in bezit hadden.

De Thule-Gesellschaft (oorspronkelijk: Studiengruppe für germanisches Altertum) was een völkisch-occult genootschap dat na de Eerste Wereldoorlog in München ontstond en tussen 1918 en 1925 actief was. Zij combineerde archaïsche mythen, racistische ideologie, anticommunistische politiek en occulte symboliek.Bekend werd de Thule-Gesellschaft vooral doordat binnen haar kring de Deutsche Arbeiterpartei (DAP) ontstond, de latere NSDAP, en doordat verschillende vroege nationaalsocialisten contacten met haar leden hadden.Deze ontwikkeling van Thule naar de DAP en vervolgens naar de NSDAP is historisch weliswaar goed te reconstrueren, maar de betekenis van de Thule-Gesellschaft was uiteindelijk minder groot dan vaak wordt aangenomen.

Waarom is dit onderwerp zo belangrijk voor onze analyse van Hitlers leven? Omdat juist in deze maanden een beslissende overgang plaatsvond in zijn ontwikkeling. De Adolf Hitler die in 1918 uit de Eerste Wereldoorlog terugkeerde, was nog geen partijleider, geen dictator en zelfs geen bekende politieke figuur. Hij was een gedemobiliseerde soldaat die, net als miljoenen andere Duitsers, zijn plaats probeerde te vinden in een wereld die volledig was veranderd. Het Duitsland dat hij had gekend, bestond niet meer. Het keizerrijk was verdwenen, de oorlog was verloren en revolutie en contrarevolutie streden om de toekomst van het land.In het revolutionaire München van 1919 kwamen vrijwel alle politieke krachten samen die later het lot van Duitsland zouden bepalen: socialisten, communisten, anarchisten, nationalisten, monarchisten en paramilitaire milities. Het was een laboratorium van politieke experimenten, maar ook van geweld, angst en radicalisering. Hitler bevond zich midden in deze gebeurtenissen. Hoewel hij destijds nog geen hoofdrol speelde, vormden deze maanden zijn wereldbeeld op een fundamentele manier.

Ook in Adolf Hitlers geboortestad Linz broeide het: armoede en revolutionaire stemming, zoals Barbara Hamann de situatie beschrijft in de biografie Dr. Bloch – Hitlers Edeljude. Daar kwamen nog massa’s vluchtelingen in Oostenrijk bij, ook tienduizenden Joodse vluchtelingen uit Galicië die voor Russische pogroms vluchtten. Voor het eerst zag men traditioneel geklede Joden op de straten van Linz; ook dat bevorderde het antisemitisme. Paradoxaal genoeg beweerde Hitlers latere koning van Polen, Hans Frank, als student juist geld voor deze Joodse vluchtelingen te hebben ingezameld.Maar dat lijkt twijfelachtig; reeds tussen 1919 en 1920 was hij lid van de Thule-völkische samenleving. Hij diende ook in het Freikorps onder bevel van Franz Ritter von Epp en nam deel aan de onderdrukking van de Münchense Radenrepubliek.[4] In 1919 trad hij, net als andere leden van de Thule-Gesellschaft, toe tot de Deutsche Arbeiterpartei (DAP).

Het vijf uur durende trommelvuur, dat zelfs in Laon in de Aisne-regio (het midden-zuidelijke frontvak waar Hitlers eenheid gelegerd was) te voelen was, overtrof in kracht Montgomery's artilleriebombardement bij El Alamein in 1942. Direct achter die stalen storm stormden speciaal opgeleide stoottroepen – bewapend met handgranaten, machinepistolen en een nieuw soort snelvuurwapen – de Britse loopgraven binnen en overrompelden de verraste verdedigers. Binnen één ochtend was de loopgravenoorlog aan het westfront opgeheven.

Eerder zagen we hoe Hitler in oktober 1916 tijdens de Slag aan de Somme gewond raakte door een granaatscherf. Hij werd geëvacueerd en op 9 oktober 1916 opgenomen in het Rode Kruis-ziekenhuis in Beelitz, nabij Berlijn. Dit maakt 5 oktober de meest waarschijnlijke datum van zijn verwonding. Hierdoor miste hij de meest gruwelijke laatste dagen van zijn regiment aan de Somme.Voor zijn collega-ordonnansen, zoals Balthasar Brandmayer, sleepte de hel aan de Somme zich nog een week voort – een week die voor de mannen die daar achterbleven als een eeuwigheid moet hebben gevoeld.Vóór zijn transport naar Duitsland verbleef Hitler in een veldhospitaal in Hermies. Volgens de overlevering "stortte hij bijna in van emotie" toen hij voor het eerst in twee jaar de stem van een Duitse verpleegster hoorde. De vreugde bij het zien van het eerste Duitse huis met zijn "hoge gevel en mooie luiken" was overweldigend. "Het Vaderland!"

Vandaag deel ik een persoonlijk ervaringsverslag over mijn tijd als soldaat bij het Joegoslavische Volksleger, vlak voor het uitbreken van de oorlog, van 1989 tot 1990. In 1990 begon het Knin-conflict, dat uiteindelijk uitmondde in de Joegoslavische oorlog.In Slovenië deden geruchten de ronde over overleden dienstplichtige soldaten, mishandelingen, en dat wie naar Kosovo werd gestuurd, het niet zou overleven, enzovoort. Ik wist dat allemaal, maar meldde me in een bui van jeugdige trots in het voorjaar van 1989 in Radovljica bij het legerdistrict om mijn dienstplicht te vervullen. Hoewel ik in Berlijn was opgegroeid, was ik namelijk Joegoslavisch staatsburger.Vanwege de onrust in Kosovo — er dreigde praktisch een openlijke oorlog — ried iedereen in Slovenië me destijds af om me te melden. Men was bang dat ik naar Kosovo gestuurd zou worden, waar oorlogszuchtige toestanden heersten. Bij het legerdistrict in Radovljica verzekerde men mij echter dat er niemand uit de deelrepubliek Slovenië naar Kosovo zou worden gestuurd. Wie Sloveen was, zou gewoon ergens in Slovenië dienen; ik hoefde me geen zorgen te maken.

Wat heeft het Joegoslavische Volksleger met het Derde Rijk te maken? Er zijn verbanden – zelfs heel veel. Historisch gezien was het Joegoslavische Volksleger gebaseerd op de traditie van het Servische leger, dat in de Eerste Wereldoorlog het Oostenrijks-Hongaarse leger werkelijk had verrast. Servië gold bovendien als de aanleiding voor het hele wereldconflict. Zonder de Eerste Wereldoorlog geen wereld daarna, die uiteindelijk tot de Tweede Wereldoorlog leidde, waarin onder maarschalk Tito in Joegoslavië een partizanenbeweging werd opgebouwd, waaruit later het Joegoslavische Volksleger voortkwam.Officieel heette het leger Jugoslavenska narodna armija, kort JNA, respectievelijk in het Sloveens Jugoslovanska ljudska armada. Het leger was ideologisch sterk communistisch gevormd. Officieren, de zogenaamde partizanen, beheersten op revolutionaire wijze het leven, vooral in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog. En er was een bijzonderheid die vergelijkbaar is met het Derde Rijk: er bestond een absolute leiderscultus rond de persoon van maarschalk Tito.

Waarom kwam het tot deze slag?De situatie begin 1915 werd gekenmerkt door de wens van de Fransen om de Duitsers uit de bezette, economisch belangrijke gebieden te verdrijven. De Fransen stonden onder zware druk. In de Champagne, ten zuiden van Vlaanderen en grenzend aan Zuid-België, probeerden zij – bijna wanhopig – de Duitse loopgraven in te nemen. Generaal Joffre had de Duitse verdedigingsstellingen onderschat. Het resultaat was tot 100.000 doden aan Franse zijde, ongeveer dubbel zoveel als aan Duitse zijde, zonder dat het gebied werd veroverd. Volledig volgens de logica van de loopgravenoorlog: duizenden doden voor honderd meter terreinwinst, die door de tegenpartij met eveneens duizenden doden weer werd teruggewonnen.De Fransen drongen er bij hun Britse bondgenoot op aan om zelf aanvallen te beginnen om hen te ontlasten. Men beschuldigde de Britten ervan zich op de achtergrond te houden en slechts op een laag pitje te vechten – het was immers niet hun grondgebied dat bezet was.